प्रसूती रजा : महाराष्ट्र शासनाचे नियम, सेवा अट रद्द | संपूर्ण माहिती २०२६

टिपणी करा / द्वारा /

प्रसूती रजा ही महिला शासकीय कर्मचाऱ्यांसाठी केवळ रजा नसून एक मूलभूत हक्क आहे.
मातृत्वाच्या काळात महिलांना मानसिक, शारीरिक आणि कौटुंबिक आधाराची गरज असते.
म्हणूनच, महाराष्ट्र शासनाने प्रसूती रजा संदर्भात वेळोवेळी महत्त्वाचे निर्णय घेतले आहेत.

याशिवाय, सेवा कालावधीची अट रद्द करणे आणि दत्तक माता कर्मचाऱ्यांसाठी विशेष रजा देणे हे निर्णय महिला सक्षमीकरणाच्या दिशेने मोठे पाऊल ठरले आहे.
म्हणूनच, या लेखात आपण प्रसूती रजा, सेवा अट रद्द GR, आणि दत्तक रजा यांची संपूर्ण माहिती सविस्तरपणे पाहणार आहोत.

प्रसूती रजा म्हणजे काय? (What is Prasuti Raja?)

प्रसूती रजा म्हणजे महिला कर्मचाऱ्यांना गर्भधारणेच्या आणि प्रसूतीनंतरच्या काळात दिली जाणारी वेतनासह रजा.

महाराष्ट्रात ही रजा
➡️ महाराष्ट्र नागरी सेवा (रजा) नियम, 1981
➡️ नियम 74 अंतर्गत दिली जाते.

याचा मुख्य उद्देश म्हणजे:

  • आईचे आरोग्य जपणे

  • नवजात बाळाची योग्य काळजी

  • कामाचा मानसिक ताण कमी करणे

प्रसूती रजा नियम व वैद्यकीय खर्च प्रतिपूर्ती याबाबत महाराष्ट्र शासनाची अधिकृत माहिती दर्शविणारी इन्फोग्राफिक प्रतिमा

महाराष्ट्र शासनाची प्रसूती रजा – संपूर्ण माहिती

🔹 प्रसूती रजा कालावधी

महाराष्ट्र शासनाच्या नियमानुसार:

  • पहिल्या दोन अपत्यांसाठी – 180 दिवस (6 महिने)

  • तिसऱ्या अपत्यासाठी – प्रसूती रजा अनुज्ञेय नाही

हा नियम कुटुंब नियोजन धोरणाशी संबंधित आहे.

🔹 प्रसूती रजेदरम्यान वेतन

प्रसूती रजा कालावधीत:

  • पूर्ण वेतन मिळते

  • सर्व भत्ते देय राहतात

  • रजा खात्यातून रजा वजा केली जात नाही

त्यामुळे आर्थिक नुकसान होत नाही.

🔹 प्रसूती रजा कधी घेता येते?

महिला कर्मचारी:

  • प्रसूतीपूर्व

  • प्रसूतीनंतर

  • किंवा दोन्ही एकत्र
    अशी प्रसूती रजा घेऊ शकतात.

सेवा कालावधीची अट – पूर्वी काय होते?

पूर्वी प्रसूती रजा साठी सेवा अटी होत्या:

  • 1 वर्षापेक्षा कमी सेवा → रजा नाही

  • 1 ते 2 वर्ष सेवा → अर्धवेतन

  • 2 वर्षांपेक्षा जास्त सेवा → पूर्ण वेतन

परंतु यामुळे नव्याने रुजू झालेल्या महिला कर्मचाऱ्यांवर अन्याय होत होता.

सेवा कालावधीची अट रद्द – 2016 चा ऐतिहासिक निर्णय

🔹 GR दिनांक 15 जानेवारी 2016

महाराष्ट्र शासनाने प्रसूती रजा संदर्भातील मोठा निर्णय घेतला.

➡️ किमान सेवा कालावधीची अट पूर्णपणे रद्द
➡️ मान्यताप्राप्त माध्यमातून भरती झालेल्या सर्व महिला कर्मचाऱ्यांना लागू

🔹 सेवा कितीही कमी असली तरी…

  • पूर्ण वेतनासह प्रसूती रजा

  • रजा खात्यातून कपात नाही

म्हणूनच, हा निर्णय महिला कर्मचाऱ्यांसाठी अत्यंत लाभदायक ठरला.

2 वर्षांपेक्षा कमी सेवा असलेल्या महिला कर्मचाऱ्यांसाठी अटी

सेवा 2 वर्षांपेक्षा कमी असल्यास:

  • 6 महिन्यांच्या वेतनाइतका Bond

  • प्रसूती रजेनंतर किमान 2 वर्षे सेवा बंधनकारक

  • लवकर राजीनामा दिल्यास मिळालेले वेतन परत करावे लागते

दत्तक माता कर्मचाऱ्यांसाठी विशेष रजा (Adoption Leave)

🔹 शासन निर्णय – 26 ऑक्टोबर 1998

ज्या महिला कर्मचारी लहान मूल दत्तक घेतात, त्यांच्यासाठी शासनाने विशेष रजा दिली आहे.

🔹 पात्रता अटी

  • महिला शासकीय कर्मचारी

  • 3 वर्षांपेक्षा कमी वयाचे मूल

  • किमान 2 वर्ष सेवा पूर्ण

🔹 दत्तक रजेचा कालावधी

  • 90 दिवसांची वेतनासह विशेष रजा

  • दत्तक घेण्याच्या दिनांकापासून 90 दिवसांत घ्यावी

⚠️ ही रजा इतर रजेसोबत जोडता येत नाही.

घटकप्रसूती रजादत्तक रजा
कालावधी180 दिवस90 दिवस
वेतनपूर्णपूर्ण
सेवा अटरद्द2 वर्ष
लागूमहिला कर्मचारीमहिला कर्मचारी

शासकीय व अनुदानित संस्थांना लागूता

ही प्रसूती रजा लागू होते:

  • शासकीय कार्यालये

  • अनुदानित शाळा

  • शिक्षक व शिक्षिका

  • शासकीय विभाग

    निष्कर्ष

    प्रसूती रजा ही महिला कर्मचाऱ्यांच्या आरोग्याचा आणि अधिकारांचा कणा आहे.
    सेवा कालावधी अट रद्द केल्यामुळे शासनाने महिलांना मोठा दिलासा दिला आहे.
    म्हणूनच, प्रत्येक महिला कर्मचाऱ्याने हे नियम माहित असणे अत्यंत आवश्यक आहे.

अनुक्रमांकमुद्दातपशील
1रजेचा प्रकारप्रसूती रजा / गर्भपात रजा
2लागू नियममहाराष्ट्र नागरी सेवा (रजा) नियम 1981 – नियम 74
3पात्र कर्मचारीमहिला शासकीय कर्मचारी
4पूर्वअटदोनपेक्षा कमी हयात मुले असावीत
5रजेचा कालावधी180 दिवस
6रजेचे स्वरूपपूर्ण वेतनी प्रसूती रजा
7लागू कर्मचारीस्थायी व अस्थायी महिला कर्मचारी
8शासन निर्णयदि. 15/01/2016
9वेतनप्रसूती रजेच्या काळात पूर्ण वेतन अनुज्ञेय

📊 अस्थायी कर्मचारी – अटी

अनुक्रमांकअटतपशील
1हमीपत्रसेवा समाप्तीनंतर 2 वर्षे सेवा करण्याचे हमीपत्र आवश्यक
2बालसंगोपन रजा60 दिवसांची परवर्तनीय रजा
3इतर रजाअर्धवेतन / अनुज्ञेय रजा धरून
4मर्यादा2 वर्षांत मंजूर
5अतिरिक्त लाभ2 अपत्यांपर्यंत 180 दिवस बालसंगोपन रजा
6एका वर्षातील मर्यादाएका कॅलेंडर वर्षात जास्तीत जास्त 2 महिने

राज्य गट विमा योजना 1982 – शासकीय कर्मचारी लाभ सर्व GR – click Here 

रजा नियम–सरकारी कर्मचाऱ्यांसाठी संपूर्ण मार्गदर्शक – 2025  click Here 

📊 बालसंगोपन व विशेष परिस्थिती

अनुक्रमांकपरिस्थितीरजा
1अपत्य 18 वर्षांचे होईपर्यंतरजा संकल मिळेल
2रजा वेतनरजेवर जाण्यापूर्वीचे वेतन
3पत्नी नसल्यास / आजारी असल्यासपुरुष कर्मचाऱ्यांना रजा
4विकलांग अपत्यसंपूर्ण सेवेत 730 दिवस विशेष रजा
5संबंधित शासन निर्णयशा. नि. दि. 29/05/2016

📊 दत्तक अपत्यासाठी प्रसूती रजा 

अनुक्रमांकमुद्दातपशील
1लागू कर्मचारीमहिला कर्मचारी
2शासन निर्णयवित्त विभाग क्र. अरजा/2454/25/सेवा 9
3शासन निर्णय दिनांक26/10/1998
4मूल 1 वर्षाच्या आत180 दिवस रजा
5मूल 1 वर्षानंतर90 दिवस रजा
6स्वतःचे अपत्य असतानाहीरजा घेता येईल
7इतर रजेसोबतबालसंगोपन रजा (EL सह)
8शासन निर्णयशा. नि. वि. दि. 15/03/2017

पुरुष कर्मचार्यांना बाल संगोपन रजा 2025 : पुरुष व स्त्री कर्मचाऱ्यांचे हक्क जाणून घ्या – click Here 

प्रसुती साठी वैद्यकीय देयकाची प्रतिपूर्ती संदर्भात  महत्वाचे नियम –  शासन निर्णय 21 ऑगस्ट १९९९ 

  • महाराष्ट्र राज्य सेवा (वैद्यकीय देखभाल) नियम १९६१ अंतर्गत प्रसूतीसाठी वैद्यकीय खर्चाची प्रतिपूर्ती दिली जाते.

  • हा एकत्रित शासन निर्णय सार्वजनिक आरोग्य विभागाने २१ ऑगस्ट १९९९ रोजी जारी केला आहे.

  • शासकीय स्त्री कर्मचारी व कर्मचाऱ्याची पत्नी यांना हा निर्णय लागू आहे.

  • गर्भधारणेनंतर पहिल्या २ ते ३ महिन्यात शासकीय रुग्णालयात प्रसूतीपूर्व नोंदणी करणे आवश्यक आहे.

  • प्रसूतीपूर्व नोंदणी न केल्यास खाजगी रुग्णालयातील प्रसूती खर्चाची प्रतिपूर्ती मिळत नाही.

  • पूर्ण कालावधीतील सिझरियन शस्त्रक्रियेचा खाजगी खर्च मान्य केला जात नाही.

  • स्त्रीरोग व प्रसूतीशास्त्र हे २३ आकस्मिक आजारांमध्ये समाविष्ट आहेत.

  • आकस्मिक आजाराच्या वेळी ₹20,000 पर्यंत खर्चाची प्रतिपूर्ती मिळू शकते.

  • इतर प्रसूतीसंबंधित आजारांसाठी जिल्हा शल्यचिकित्सकांचे प्रमाणपत्र आवश्यक आहे.

  • वेळेवर नोंदणी केल्यास मातृ आरोग्य सुरक्षित राहते व प्रसूती सुलभ होते.

📥 प्रसूती रजा व वैद्यकीय लाभ – शासन निर्णयांची यादी 

अ.क्र.शासन निर्णयाचा विषयविभागशासन निर्णय क्रमांकदिनांकPDF Download
1प्रसूती रजा – सेवा कालावधीची अट रद्दवित्त विभागप्ररजा-2015 / प्र.क्र.25 / सेवा-615 जानेवारी 2016⬇️ Download PDF
2प्रसूती रजा व दत्तक अपत्यासाठी विशेष रजावित्त विभागअरजा/2454/25/सेवा-926 ऑक्टोबर 1998⬇️ Download PDF
3प्रसूती रजा GRसामान्य प्रशासन—28 जुलै 1995⬇️ Download PDF
4वैद्यकीय देखभाल नियम 1961 अंतर्गत प्रसूती खर्च प्रतिपूर्तीसार्वजनिक आरोग्य विभागएमएजो 1099/प्र.क्र.237/आरोग्य-321 ऑगस्ट 1999⬇️ Download PDF
5वैद्यकीय खर्चाच्या प्रतिपूर्ती साठी अर्जाचा नमुना सर्व विभांगांना same  ⬇️ Download PDF

❓ प्रसूती रजा व वैद्यकीय खर्च प्रतिपूर्ती : FAQ

1) प्रसूती रजा म्हणजे काय?

प्रसूती रजा म्हणजे महिला कर्मचाऱ्यांना गर्भधारणा व प्रसूती कालावधीत दिली जाणारी सशुल्क रजा होय. या रजेचा उद्देश माता व नवजात बालकाचे आरोग्य सुरक्षित ठेवणे हा आहे.

2) महाराष्ट्र शासनात प्रसूती रजा किती दिवसांची आहे?

महाराष्ट्र शासनाच्या नियमानुसार महिला कर्मचाऱ्यांना १८० दिवसांची प्रसूती रजा अनुज्ञेय आहे. ही रजा पूर्ण पगारासह दिली जाते.

3) प्रसूती रजा किती वेळा घेता येते?

सामान्यतः दोन जिवंत अपत्यांपर्यंत प्रसूती रजा दिली जाते. तिसऱ्या अपत्यासाठी प्रसूती रजा देण्यात येत नाही.

4) गर्भधारणेनंतर प्रसूतीपूर्व नोंदणी कधी करणे आवश्यक आहे?

गर्भधारणेनंतर पहिल्या २ ते ३ महिन्यांत शासकीय / जिल्हा परिषद / महानगरपालिका रुग्णालयात नोंदणी करणे बंधनकारक आहे.

5) प्रसूतीपूर्व नोंदणी न केल्यास काय परिणाम होतो?

जर प्रसूतीपूर्व नोंदणी केली नाही आणि प्रसूती खाजगी रुग्णालयात झाली, तर त्या खर्चाची प्रतिपूर्ती मिळत नाही, जरी प्रसूती आकस्मिक असली तरीही.

6) खाजगी रुग्णालयातील प्रसूतीचा खर्च शासन भरते का?

सामान्य परिस्थितीत नाही. मात्र स्त्रीरोग व प्रसूतीशास्त्र हे आकस्मिक आजारात येत असल्याने, आकस्मिक स्थितीत ₹20,000 पर्यंत प्रतिपूर्ती मिळू शकते.

 

7) सिझेरियन शस्त्रक्रियेचा खाजगी खर्च मिळतो का?

प्रसूतीपूर्व नोंदणी नसेल तर पूर्ण कालावधीतील सिझेरियन शस्त्रक्रियेचा खाजगी खर्च मान्य केला जात नाही.

8) कोणत्या कायद्याअंतर्गत वैद्यकीय खर्चाची प्रतिपूर्ती मिळते?

ही सुविधा महाराष्ट्र राज्य सेवा (वैद्यकीय देखभाल) नियम १९६१ अंतर्गत दिली जाते.

9) कर्मचाऱ्याच्या पत्नीला देखील हा लाभ मिळतो का?

होय. शासकीय कर्मचारी/अधिकारी यांच्या पत्नींनाही हे नियम लागू आहेत, بشرते त्यांनी नियमांनुसार नोंदणी केली असेल.

10) आकस्मिक आजार म्हणजे काय?

अचानक उद्भवणारे गंभीर आजार म्हणजे आकस्मिक आजार. स्त्रीरोग व प्रसूतीशास्त्र हे शासनाने मान्य केलेल्या २३ आकस्मिक आजारांमध्ये समाविष्ट आहेत.

11) आकस्मिक आजारासाठी प्रतिपूर्ती किती मिळते?

आकस्मिक आजाराच्या वेळी औषधोपचारासाठी कमाल ₹20,000 पर्यंत खर्चाची प्रतिपूर्ती मिळू शकते.

12) जिल्हा शल्यचिकित्सकांचे प्रमाणपत्र का आवश्यक आहे?

प्रसूतीसंबंधित इतर आजारांसाठी आकस्मिकतेचे प्रमाणपत्र जिल्हा शल्यचिकित्सकांनी दिल्यासच खर्चाची प्रतिपूर्ती अनुज्ञेय ठरते.

13) प्रसूतीपूर्व नोंदणीचे फायदे काय आहेत?

✔ वेळेवर तपासणी
✔ लसीकरण पूर्ण होते
✔ प्रसूती सुलभ होते
✔ शस्त्रक्रिया लागल्यास वेळेवर सल्ला मिळतो

14) हा एकत्रित शासन निर्णय कधी लागू झाला?

हा एकत्रित शासन निर्णय २१ ऑगस्ट १९९९ पासून लागू आहे.

15) प्रसूती रजा व वैद्यकीय नियम कुणासाठी उपयुक्त आहेत?

हे नियम महाराष्ट्र राज्यातील सर्व महिला शासकीय कर्मचारी, अधिकारी व त्यांच्या पत्नींसाठी अत्यंत उपयुक्त आहेत.

Teachers Day Speech in Hindi – शिक्षक दिवस पर शिक्षक और विद्यार्थियों का कार्यक्रम

शिक्षक दिवस पर 5 मिनट का भाषण

ऑगस्ट 15, 2026 प्रतिक्रिया नाहीत

आदरणीय मुख्य अतिथि महोदय, सम्माननीय प्रधानाचार्य महोदय, सभी शिक्षकगण, अभिभावकगण और मेरे प्यारे साथियों, आप सभी को मेरा सादर नमस्कार। आज हम सभी यहाँ शिक्षक

Read More »
रक्षाबंधन पर भाई की कलाई पर राखी बाँधती बहन

रक्षाबंधन पर निबंध – महत्व, इतिहास और परंपरा

ऑगस्ट 15, 2026 प्रतिक्रिया नाहीत

रक्षाबंधन भारत के प्रमुख और लोकप्रिय त्योहारों में से एक है। यह पर्व भाई-बहन के प्रेम, विश्वास, स्नेह और आपसी जिम्मेदारी का प्रतीक माना जाता

Read More »
नारळी पौर्णिमा - नारळी पौर्णिमेला समुद्राला नारळ अर्पण करताना मच्छीमार

नारळी पौर्णिमा काय आहे? महत्त्व, इतिहास, पूजा, परंपरा आणि नारळाचे महत्त्व

ऑगस्ट 15, 2026 प्रतिक्रिया नाहीत

नारळी पौर्णिमा काय आहे? हा प्रश्न अनेकांना पडतो. महाराष्ट्रातील विशेषतः कोकण आणि समुद्रकिनारी भागात मोठ्या उत्साहात साजरा केला जाणारा नारळी पौर्णिमा हा महत्त्वाचा पारंपरिक सण

Read More »
रक्षाबंधन निबंध – भाऊ आणि बहिणीचा राखी बांधतानाचा सुंदर क्षण

रक्षाबंधन निबंध – Raksha Bandhan Essay in Marathi

ऑगस्ट 14, 2026 प्रतिक्रिया नाहीत

रक्षाबंधन निबंध हा विद्यार्थ्यांसाठी नेहमीच महत्त्वाचा आणि आवडीचा विषय आहे. रक्षाबंधन हा भारतातील एक प्रेमळ आणि भावनिक सण आहे. या दिवशी बहीण आपल्या भावाच्या मनगटावर

Read More »
Happy Rakshabandhan रक्षाबंधन निबंध

रक्षाबंधन निबंध मराठी | Raksha Bandhan Essay in Marathi

ऑगस्ट 11, 2026 प्रतिक्रिया नाहीत

रक्षाबंधन निबंध मराठी भारत हा विविध सण, परंपरा आणि संस्कृतीने समृद्ध असलेला देश आहे. आपल्या देशात वर्षभर अनेक सण मोठ्या उत्साहाने साजरे केले जातात. त्यापैकी

Read More »
डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन यांचे जीवनचरित्र

डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन यांचे जीवनचरित्र – एक महान शिक्षक आणि तत्त्वज्ञ

ऑगस्ट 10, 2026 प्रतिक्रिया नाहीत

डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन यांचे जीवनचरित्र – एक महान शिक्षक आणि तत्त्वज्ञ भारताच्या इतिहासात अनेक विद्वानांनी आपल्या कार्याने देशाची ओळख जगभर पोहोचवली. त्यापैकी डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन

Read More »
कॅटेगरीज

पोस्ट्स


पेजेस


कॅटेगरीज्


टॅगस्


Pages

Categories

पोस्ट्स

टिपणी करा

आपला ई-मेल अड्रेस प्रकाशित केला जाणार नाही. आवश्यक फील्डस् * मार्क केले आहेत