प्रस्तावना
शासकीय सेवेत कार्यरत असलेल्या कर्मचाऱ्यांना विविध प्रकारच्या रजा घेण्याचा अधिकार आहे. मात्र, या रजा ठरावीक नियमांनुसारच मंजूर होतात. महाराष्ट्र शासनाने “महाराष्ट्र नागरी सेवा (रजा) नियम १९८१” अंतर्गत रजा संदर्भातील सर्व महत्वाचे नियम आणि तरतुदी स्पष्ट केल्या आहेत. या लेखात आपण रजा नियम, त्यांच्या अटी, रजेचे प्रकार आणि रजेचे GR यांची सविस्तर माहिती पाहणार आहोत.
रजा म्हणजे काय?
महाराष्ट्र नागरी सेवा (रजा) नियम १९८१, प्रकरण २, नियम ९(२८) नुसार, सक्षम प्राधिकाऱ्याने कामावर अनुपस्थित राहण्यासाठी दिलेली परवानगी म्हणजे “रजा” होय.
अखंडित रजेची मर्यादा:
प्रकरण ३, नियम १६ नुसार, सतत पाच वर्षांहून अधिक कालावधीसाठी कोणतीही रजा मंजूर केली जात नाही.
रजा नियमांखालील मुख्य रजांचे प्रकार
रजा नियमांमध्ये विविध प्रकारच्या रजा आहेत, ज्या कर्मचाऱ्यांच्या गरजेनुसार विभागल्या गेल्या आहेत. प्रत्येक रजेची कालमर्यादा, जमा होण्याची मर्यादा आणि वेतनाची तरतूद वेगळी असते. आता आपण मुख्य रजांकडे पाहू. हे प्रकार समजून घेतल्याने तुम्ही तुमच्या रजा खात्याचा योग्य वापर करू शकता.
रजेचे नियम: महाराष्ट्र राज्यातील शासकीय कर्मचाऱ्यांसाठी मार्गदर्शक
महाराष्ट्रातील शासकीय कर्मचारी हे आपल्या सेवा कालावधीत विविध कारणांसाठी रजा घेत असतात. परंतु रजा घेताना विशिष्ट नियमांचे पालन करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र नागरी सेवा (रजा) नियम १९८१ हे शासकीय कर्मचाऱ्यांच्या रजा नियमांचे मुख्य आधार आहे. या लेखात आपण रजा नियम, महत्वाच्या तरतुदी व रजेचे GR यांचा सविस्तर आढावा घेणार आहोत.
रजा म्हणजे काय?
महाराष्ट्र नागरी सेवा (रजा) नियम १९८१, प्रकरण २, नियम ९(२८) नुसार, सक्षम प्राधिकाऱ्याने कामावर अनुपस्थित राहण्यासाठी दिलेली परवानगी म्हणजे “रजा” होय.
रजा मिळण्याच्या अटी:
रजा ही हक्क नसून, ती मंजूर करणे हा सक्षम अधिकाऱ्याचा अधिकार आहे.
लोकसेवेच्या निकडीमुळे रजा नाकारली किंवा रद्द केली जाऊ शकते.
लेखी विनंती वगळता, मंजूर रजेचा प्रकार बदलता येत नाही.
अखंडित रजेची मर्यादा:
प्रकरण ३, नियम १६ नुसार, सतत पाच वर्षांहून अधिक कालावधीसाठी कोणतीही रजा मंजूर केली जात नाही.
रजेचे नाव | किती दिवस | महत्वाचे नियम/शेरा |
अर्जित रजा (Earned Leave) | कमाल ३०० दिवस, एकावेळी १८० दिवस | वर्षातून २ वेळा (जनवारी, जुलै) १५ दिवस आगाऊ जमा |
अर्धपगारी रजा (Half Pay Leave) | वर्षाला २० दिवस | निलंबन काळ धरला जात नाही |
परिवर्तीत रजा (Commuted Leave) | अर्धपगारी रजेचे दुप्पट खर्ची | कमाल ९० दिवस |
अनिर्जित रजा (Leave Not Due) | संपूर्ण सेवा ३६० दिवस, एकावेळी ९० दिवस | वैद्यकीय प्रमाणपत्र आवश्यक |
असाधारण रजा (Extraordinary Leave) | ६-१८ महिने | रजा खात्यावर शिल्लक नसल्यास, वैद्यकीय आधार आवश्यक |
प्रसूती रजा (Maternity Leave) | १८० दिवस | २ पेक्षा कमी अपत्य असल्यास; सरोगसी व दत्तकासाठीही विशेष तरतुदी |
गर्भपात रजा (Miscarriage Leave) | ६ आठवडे | वैद्यकीय प्रमाणपत्र आवश्यक |
अपघाती/विशेष विकलांगता रजा | अपघात: २४ महिने, विकलांगता: १२० दिवस | कर्तव्य बजावताना झाल्यास |
रुग्णालयीन रजा | २८ महिने | कर्तव्य बजावताना आजार झाल्यास |
टी.बी./कर्करोग/कुष्ठरोग/पक्षाघात रजा | १२–२४ महिने | तीन वर्षांची सेवा आवश्यक |
अध्ययन रजा (Study Leave) | १२–२४ महिने | सेवा किमान ५ वर्षे; शिक्षणासंदर्भात |
निवृत्तीपूर्व रजा | १८० दिवस / २४ महिने | सेवा निवृत्तीच्या तारखेआधीच |
परिविक्षाधीन रजा | – | अधिक रजा घेतल्यास परीक्षाधीन कालावधी वाढवला जाऊ शकतो |
विशेष नैमित्तिक रजा | ४ ते २१ दिवस | कुत्रा चावा, नसबंदी, अपत्य नियमन इ. कारणांसाठी |
अर्जित रजा नियम: वार्षिक विश्रांतीचा आधार
अर्जित रजा ही सर्वात सामान्य आणि महत्त्वाची रजा आहे. रजा नियमांनुसार, वर्षाला ३० दिवस अर्जित रजा मिळते, जी १/११ सेवाकालावधीवर आधारित असते. एकावेळी जास्तीत जास्त १२० दिवस घेता येतात, तर भारताबाहेर १८० दिवस. जमा होण्याची मर्यादा ३०० दिवस आहे, ज्यामुळे दीर्घ सुट्टीसाठी सोयीस्कर होते.
उदाहरणार्थ, एका शिक्षकाने १० वर्षे सेवा केली असेल, तर त्याच्या खात्यात ३०० दिवसांपर्यंत रजा जमा होऊ शकते. रजा वेतन पूर्ण मिळते, आणि निवृत्तीवेळी रोख रक्कमही मिळू शकते. परंतु, रजेवर असताना दुसरी नोकरी करू नये (नियम २०). त्यामुळे, ही रजा तुमच्या कुटुंबासोबत वेळ घालवण्यासाठी आदर्श आहे. तसेच, दीर्घ रजेसाठी विभागीय मंजुरी आवश्यक असते, ज्यामुळे शासनाची कार्यप्रणाली सुरळीत राहते.
अर्जित रजा (Earned Leave) – रजा नियमातील सर्वाधिक वापरली जाणारी रजा
अर्जित रजा ही सर्वात महत्त्वाची आणि सर्वसामान्य रजा आहे.
ही रजा कर्मचाऱ्याच्या सेवाकालावधीत हळूहळू जमा होत जाते.
रजा नियम नुसार –
ही रजा कामाच्या बदल्यात “अर्जित” केली जाते
वर्षभरातील सेवेनुसार ठराविक प्रमाणात जमा होते
वैयक्तिक कारणांसाठी वापरता येते
👉 अर्जित रजा कशासाठी घेतली जाते?
कौटुंबिक कार्यक्रम
वैयक्तिक काम
प्रवास
विश्रांती
👉 महत्त्वाची तरतूद :
अर्जित रजा साठवण्याची कमाल मर्यादा निश्चित आहे
सेवानिवृत्तीवेळी न वापरलेली अर्जित रजा रोख स्वरूपात मिळते
म्हणूनच, आर्थिक दृष्टिकोनातूनही रजा नियम मधील ही रजा अत्यंत फायदेशीर ठरते.
अर्धवेतनी रजा (Half Pay Leave) – आरोग्याशी संबंधित रजा
अर्धवेतनी रजा मुख्यतः आजारपणासाठी दिली जाते.
या रजेमध्ये कर्मचाऱ्याला अर्धे वेतन मिळते.
रजा नियम नुसार –
ही रजा वैद्यकीय कारणासाठी वापरली जाते
अधिकृत डॉक्टरचे प्रमाणपत्र आवश्यक असते
सेवाकालात हळूहळू जमा होत जाते
👉 अर्धवेतनी रजा कधी उपयुक्त ठरते?
दीर्घकालीन आजार
विश्रांतीची गरज
शस्त्रक्रियेनंतरचा कालावधी
ही रजा कर्मचाऱ्याच्या आरोग्य सुरक्षेसाठी अत्यंत महत्त्वाची आहे.
परिवर्तित रजा (Commuted Leave) – अर्धवेतनी रजेचा पूर्ण वेतनाचा पर्याय
जेव्हा कर्मचारी अर्धवेतनी रजेला पूर्ण वेतनासह वापरतो, तेव्हा ती परिवर्तित रजा ठरते.
रजा नियम स्पष्ट सांगतात की –
परिवर्तित रजा ही अर्धवेतनी रजेवर आधारित असते
वैद्यकीय प्रमाणपत्र आवश्यक असते
भविष्यात कर्मचारी सेवेत परत येईल, याची खात्री असावी लागते
👉 साध्या शब्दांत सांगायचे तर,
२ अर्धवेतनी रजा = १ परिवर्तित रजा
ही सुविधा कर्मचाऱ्यांना आर्थिक अडचणीतून वाचवते.
असाधारण रजा (Extraordinary Leave) – वेतनाविना दिली जाणारी रजा
जेव्हा कर्मचाऱ्याच्या सर्व प्रकारच्या रजा संपतात, तरीही रजेची आवश्यकता भासते, तेव्हा असाधारण रजा दिली जाते.
रजा नियम नुसार –
या रजेमध्ये वेतन मिळत नाही
ही रजा विशेष परिस्थितीतच मंजूर केली जाते
सेवा कालावधीत गणली जाईल किंवा नाही, हे परिस्थितीवर अवलंबून असते
👉 असाधारण रजा कधी दिली जाते?
उच्च शिक्षणासाठी
कौटुंबिक गंभीर अडचणी
दीर्घ वैयक्तिक कारणे
ही रजा अपवादात्मक असली तरी, रजा नियम मध्ये तिची स्पष्ट तरतूद आहे.
वैद्यकीय रजा – गंभीर आजारांसाठी विशेष तरतूद
काही गंभीर आजारांसाठी रजा नियम विशेष सवलती देतात.
यामध्ये समाविष्ट –
क्षयरोग
कर्करोग
मानसिक आजार
पक्षाघात
👉 या प्रकरणांमध्ये –
दीर्घकालीन रजा दिली जाते
वैद्यकीय मंडळाचे प्रमाणपत्र आवश्यक असते
कर्मचाऱ्याच्या सेवासुरक्षेला प्राधान्य दिले जाते
प्रसूती रजा – महिला कर्मचाऱ्यांसाठी महत्त्वाची तरतूद
महिला कर्मचाऱ्यांसाठी प्रसूती रजा ही अत्यंत संवेदनशील आणि आवश्यक रजा आहे.
रजा नियम नुसार –
ठराविक कालावधीसाठी पूर्ण वेतनासह रजा
आई आणि बाळाच्या आरोग्याला प्राधान्य
सेवेत कोणताही तोटा होत नाही
ही तरतूद शासनाच्या सामाजिक आणि मानवी दृष्टिकोनाचे उत्तम उदाहरण आहे.
बाल संगोपन रजा (Child Care Leave) – कुटुंबपूरक रजा नियम
बाल संगोपन रजा ही महिला कर्मचाऱ्यांना त्यांच्या मुलांच्या संगोपनासाठी दिली जाते.
👉 रजा नियम नुसार –
मुलाच्या आजारपणासाठी
शिक्षणाशी संबंधित गरजांसाठी
विशिष्ट मर्यादेपर्यंत वापरता येते
या रजेमुळे महिला कर्मचाऱ्यांना नोकरी आणि कुटुंब यामध्ये संतुलन राखता येते.
विशेष नैमित्तिक रजा:
कुत्रा चावा / नसबंदी / संतती नियमन इत्यादी कारणांकरिता ४ ते २१ दिवसांपर्यंत मिळू शकते. (वैद्यकीय प्रमाणपत्र आवश्यक
निष्कर्ष – रजा नियम अंतर्गत रजांचे महत्त्व
शासकीय कर्मचाऱ्यांनी रजा घेताना संबंधित रजा नियम, GR व प्राधिकाऱ्याच्या सूचनांचे काटेकोरपणे पालन करणे अत्यावश्यक आहे. योग्य प्रकारे अर्ज करून, गरज व नियम ओळखून रजा घेतल्यास प्रशासन व कर्मचारी दोघांचाही फायदा होतो.
एकूणच, रजा नियम अंतर्गत रजेचे प्रमुख प्रकार हे केवळ नियमांची यादी नसून, ते कर्मचाऱ्यांच्या जीवनाचा अविभाज्य भाग आहेत.
योग्य रजा, योग्य वेळी आणि योग्य पद्धतीने घेतल्यास कर्मचारी अधिक कार्यक्षम, समाधानी आणि सुरक्षित राहतो.
म्हणूनच, प्रत्येक सरकारी कर्मचाऱ्याने रजा नियम आणि त्यातील प्रत्येक रजेचा प्रकार सविस्तरपणे समजून घेणे अत्यावश्यक आहे.
महाराष्ट्र शासनाचा 2023 GR विकलांग अपत्य असलेल्या शासकीय कर्मचाऱ्यांसाठी विशेष बाल संगोपन रजा मंजूर करतो. पात्रता, अटी आणि विकलांगतेचे प्रकार जाणून घ्या. अधिक माहिती सखी खालील बटनावर क्लिक करा