आजच्या काळात स्वतःचे घर नसल्यामुळे लाखो लोक भाड्याच्या घरामध्ये राहतात. त्याचप्रमाणे अनेक घरमालक आपल्या मालमत्तेतून नियमित उत्पन्न मिळवण्यासाठी घर, फ्लॅट, दुकान किंवा कार्यालय भाड्याने देतात. अशा परिस्थितीत भाडे करारनामा (Rent Agreement) हा दोन्ही पक्षांसाठी अत्यंत महत्त्वाचा कायदेशीर दस्तऐवज ठरतो.
तथापि, अजूनही अनेक नागरिक केवळ तोंडी व्यवहार करतात किंवा फक्त नोटरी केलेला करार पुरेसा असल्याचा गैरसमज बाळगतात. परिणामी, भविष्यात भाडे, ठेव रक्कम (Security Deposit), वीज बिल, घर रिकामे करणे किंवा इतर अटींबाबत वाद निर्माण होण्याची शक्यता वाढते.
म्हणूनच, महाराष्ट्रामध्ये भाडे करारनामा करताना लागू असलेले सरकारी नियम, नोंदणी प्रक्रिया, स्टॅम्प ड्युटी, आवश्यक कागदपत्रे, घरमालक आणि भाडेकरूचे अधिकार तसेच ऑनलाइन नोंदणीची माहिती जाणून घेणे आवश्यक आहे.
या लेखामध्ये आपण भाडे करारनामा म्हणजे काय, तो कसा करावा, महाराष्ट्रातील कायदे काय सांगतात, Leave and License Agreement म्हणजे काय, कोणती कागदपत्रे लागतात आणि कोणत्या चुका टाळल्या पाहिजेत, याबाबत सविस्तर माहिती जाणून घेणार आहोत.
भाडे करारनामा म्हणजे काय?
भाडे करारनामा म्हणजे घरमालक (Licensor/Owner) आणि भाडेकरू (Licensee/Tenant) यांच्यामध्ये होणारा लेखी कायदेशीर करार होय. या करारामध्ये दोन्ही पक्षांनी मान्य केलेल्या सर्व अटी स्पष्टपणे नमूद केलेल्या असतात.
यामध्ये प्रामुख्याने खालील बाबींचा समावेश असतो—
- घरमालकाचे नाव व पत्ता
- भाडेकरूचे नाव व पत्ता
- मालमत्तेचा संपूर्ण पत्ता
- मासिक भाडे
- ठेव रक्कम (Security Deposit)
- कराराचा कालावधी
- देखभाल खर्च (Maintenance)
- वीज व पाणी बिलाची जबाबदारी
- पार्किंगची सुविधा
- घर रिकामे करण्यासाठी आवश्यक नोटीस कालावधी
- करार संपुष्टात आणण्याच्या अटी
- दोन्ही पक्षांच्या स्वाक्षऱ्या
- साक्षीदारांची माहिती
यामुळे भविष्यात कोणताही गैरसमज किंवा कायदेशीर वाद उद्भवल्यास हा भाडे करारनामा महत्त्वाचा पुरावा म्हणून वापरता येतो.
भाडे करारनामा का आवश्यक आहे?
अनेकांना वाटते की घरमालक आणि भाडेकरू यांच्यामध्ये विश्वास असल्यास लिखित कराराची गरज नसते. परंतु प्रत्यक्षात असे करणे धोकादायक ठरू शकते.
भाडे करारनाम्याचे प्रमुख फायदे खालीलप्रमाणे आहेत—
1. दोन्ही पक्षांचे कायदेशीर संरक्षण
सर्व अटी लेखी असल्यामुळे कोणत्याही वादामध्ये दोन्ही पक्षांना कायदेशीर संरक्षण मिळते.
2. भाड्याची स्पष्ट नोंद
दरमहा किती भाडे द्यायचे, कोणत्या तारखेला द्यायचे आणि कोणत्या पद्धतीने द्यायचे याची स्पष्ट माहिती करारामध्ये नमूद केली जाते.
3. ठेव रकमेबाबत वाद टाळता येतात
सिक्युरिटी डिपॉझिट किती आहे, ती कधी परत मिळेल आणि कोणत्या परिस्थितीत कपात होऊ शकते, हे स्पष्ट लिहिलेले असल्यामुळे भविष्यातील वाद कमी होतात.
4. मालमत्तेचा वापर निश्चित होतो
घर फक्त निवासी वापरासाठी आहे की व्यावसायिक वापरासाठी, हे करारामध्ये स्पष्ट केले जाते.
5. बँक आणि सरकारी कामांसाठी उपयोग
अनेक वेळा बँक खाते उघडणे, गॅस कनेक्शन, इंटरनेट, पासपोर्ट, कंपनीचे KYC किंवा इतर शासकीय कामांसाठी भाडे करारनामा पत्त्याचा पुरावा म्हणून स्वीकारला जातो.
6. न्यायालयात पुरावा म्हणून ग्राह्य
कोणताही वाद निर्माण झाल्यास नोंदणीकृत भाडे करारनामा महत्त्वाचा कायदेशीर पुरावा ठरू शकतो.
भाडे करारनाम्यामध्ये कोणकोणत्या बाबी असणे आवश्यक आहे?
एक चांगला भाडे करारनामा तयार करताना खालील माहिती स्पष्ट आणि अचूक असणे अत्यंत आवश्यक आहे.
| बाब | माहिती |
|---|---|
| घरमालकाचे नाव | आधार किंवा इतर ओळखपत्रानुसार |
| भाडेकरूचे नाव | पूर्ण नाव व पत्ता |
| मालमत्तेचा पत्ता | फ्लॅट, घर, दुकान किंवा कार्यालयाचा पूर्ण पत्ता |
| मासिक भाडे | रुपये मध्ये |
| ठेव रक्कम | Security Deposit |
| कराराचा कालावधी | सुरुवात व समाप्ती तारीख |
| देखभाल खर्च | कोण भरणार? |
| वीज व पाणी बिल | कोणाच्या जबाबदारीत? |
| पार्किंग | असल्यास तपशील |
| नोटीस कालावधी | करार संपविण्यापूर्वी किती दिवस? |
| इतर अटी | पाळीव प्राणी, व्यावसायिक वापर, बदल इत्यादी |
| स्वाक्षऱ्या | दोन्ही पक्ष व साक्षीदार |
महाराष्ट्रात “भाडे करारनामा” आणि “Leave and License Agreement” यात फरक आहे का?
हा सर्वात जास्त विचारला जाणारा प्रश्न आहे. अनेकजण भाडे करारनामा आणि Leave and License Agreement हे दोन्ही एकच आहेत असे समजतात. प्रत्यक्षात मात्र दोन्ही संकल्पनांमध्ये महत्त्वाचा फरक आहे.
महाराष्ट्रामध्ये निवासी मालमत्ता देताना बहुतांश व्यवहार Leave and License Agreement या स्वरूपात केले जातात. त्यामुळे “Rent Agreement” हा शब्द सर्वसाधारण वापरात असला तरी कायदेशीर दृष्टीने अनेक निवासी करार हे Leave and License Agreement म्हणून नोंदवले जातात.
खालील तक्त्यामधून हा फरक समजून घेऊया.
| मुद्दा | भाडे करार (Lease/Rent) | Leave and License Agreement |
| स्वरूप | भाडेपट्टा | वापरण्याची परवानगी |
| मालकी | घरमालकाकडे | घरमालकाकडे |
| वापराचा अधिकार | तुलनेने अधिक | मर्यादित |
| महाराष्ट्रातील प्रचलन | कमी | अत्यंत जास्त |
| निवासी फ्लॅट | क्वचित | सर्वाधिक वापरले जाते |
| नोंदणी | लागू नियमांनुसार | महाराष्ट्रात सामान्यतः नोंदणीकृत स्वरूपात केली जाते |
याशिवाय, Leave and License Agreement मध्ये घरमालक मालमत्तेची मालकी किंवा कायमस्वरूपी ताबा हस्तांतरित करत नाही. तो केवळ ठराविक कालावधीसाठी वापरण्याची परवानगी देतो. त्यामुळे अशा कराराचा कालावधी संपल्यानंतर नूतनीकरण किंवा नवीन करार करणे आवश्यक ठरू शकते.
कोणता पर्याय अधिक योग्य आहे?
जर तुम्ही महाराष्ट्रात निवासी फ्लॅट, घर किंवा अपार्टमेंट भाड्याने देत असाल, तर बहुतांश प्रकरणांमध्ये Leave and License Agreement हा पर्याय वापरला जातो. तथापि, कोणता करार योग्य आहे हे मालमत्तेचा प्रकार, व्यवहाराचे स्वरूप आणि लागू कायदे यावर अवलंबून असते.
म्हणूनच, कोणताही भाडे करारनामा तयार करण्यापूर्वी संबंधित अटी काळजीपूर्वक वाचाव्यात. तसेच आवश्यक असल्यास कायदेशीर तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा. यामुळे भविष्यातील वाद, आर्थिक नुकसान आणि कायदेशीर अडचणी टाळण्यास मोठी मदत होते.
महाराष्ट्रातील भाडे करारनाम्याचे सरकारी नियम, नोंदणी, स्टॅम्प ड्युटी आणि नोंदणी शुल्क
महाराष्ट्रात भाडे करारनामा करणे बंधनकारक आहे का?
हा प्रश्न जवळपास प्रत्येक घरमालक आणि भाडेकरूच्या मनात असतो. अनेकांना अजूनही असे वाटते की ११ महिन्यांचा भाडे करारनामा असेल तर त्याची नोंदणी करण्याची आवश्यकता नसते. परंतु हा एक मोठा गैरसमज आहे.
महाराष्ट्रामध्ये महाराष्ट्र भाडे नियंत्रण अधिनियम, 1999 (Maharashtra Rent Control Act, 1999) मधील कलम 55 नुसार घरमालक आणि भाडेकरू (किंवा Leave and License Agreement करणारे पक्ष) यांच्यातील करार लेखी स्वरूपात असणे आणि त्याची नोंदणी करणे आवश्यक आहे.
यामुळे भविष्यात वाद निर्माण झाल्यास करारातील अटींचा कायदेशीर पुरावा उपलब्ध राहतो. त्यामुळे प्रत्येक भाडे करारनामा शक्यतो योग्य स्टॅम्प ड्युटी भरून आणि नोंदणी करूनच करावा.
कलम 55 म्हणजे काय?
महाराष्ट्र भाडे नियंत्रण अधिनियम, 1999 मधील Section 55 ही अत्यंत महत्त्वाची तरतूद आहे.
या कलमानुसार—
- घरमालक आणि भाडेकरू यांच्यातील करार लेखी असावा.
- कराराची नोंदणी करणे आवश्यक आहे.
- करार नोंदणीकृत नसल्यास भविष्यात न्यायालयीन वादामध्ये अडचणी निर्माण होऊ शकतात.
- करार नोंदविण्याची जबाबदारी सामान्यतः घरमालकाची मानली जाते.
तथापि, व्यवहारातील खर्च कोण भरणार, हे दोन्ही पक्ष परस्पर संमतीने ठरवू शकतात.
फक्त नोटरी केलेला भाडे करारनामा पुरेसा असतो का?
नाही.
हा सर्वात मोठा गैरसमज आहे.
अनेक लोक केवळ ₹100 किंवा ₹500 च्या स्टॅम्प पेपरवर करार करून त्याची नोटरी करतात. त्यानंतर तो पूर्णपणे कायदेशीर असल्याचे समजतात.
प्रत्यक्षात—
- नोटरी म्हणजे कराराची नोंदणी नाही.
- नोटरी केवळ स्वाक्षरीची पुष्टी करते.
- नोंदणीकृत कराराला स्वतंत्र कायदेशीर महत्त्व असते.
- त्यामुळे शक्यतो नोंदणीकृत भाडे करारनामा करणे अधिक सुरक्षित ठरते.
विशेषतः मोठ्या शहरांमध्ये बँका, कंपन्या, पासपोर्ट कार्यालये आणि अनेक शासकीय संस्था नोंदणीकृत करारालाच अधिक प्राधान्य देतात.
भाडे करारनाम्याची नोंदणी का महत्त्वाची आहे?
नोंदणीमुळे अनेक फायदे मिळतात.
1. कायदेशीर संरक्षण
भविष्यात कोणताही वाद निर्माण झाल्यास नोंदणीकृत भाडे करारनामा न्यायालयात मजबूत पुरावा म्हणून वापरता येतो.
2. दोन्ही पक्षांचे हक्क सुरक्षित राहतात
घरमालक आणि भाडेकरू यांच्या जबाबदाऱ्या स्पष्ट असल्यामुळे अनावश्यक वाद कमी होतात.
3. फसवणूक टाळता येते
नोंदणीकृत करारामध्ये दोन्ही पक्षांची माहिती, मालमत्तेचा तपशील आणि व्यवहाराची नोंद अधिकृत स्वरूपात राहते.
4. आर्थिक व्यवहार पारदर्शक होतात
भाडे, ठेव रक्कम, देखभाल खर्च आणि इतर देयके स्पष्टपणे नमूद असल्यामुळे भविष्यात गैरसमज होत नाहीत.
5. सरकारी नोंद उपलब्ध राहते
नोंदणी झाल्यानंतर कराराची अधिकृत नोंद शासनाकडे उपलब्ध राहते.
भाडे करारनाम्यावर स्टॅम्प ड्युटी म्हणजे काय?
कोणताही कायदेशीर करार वैध करण्यासाठी शासनाकडे भरावयाच्या शुल्काला स्टॅम्प ड्युटी म्हणतात.
भाडे करारनामा करताना देखील लागू नियमांनुसार स्टॅम्प ड्युटी भरावी लागते.
तथापि, स्टॅम्प ड्युटीची रक्कम सर्वांसाठी सारखी नसते.
ती खालील बाबींवर अवलंबून असते—
- कराराचा कालावधी
- मासिक भाडे
- सिक्युरिटी डिपॉझिट
- मालमत्तेचा प्रकार
- लागू सरकारी नियम
म्हणूनच कोणतीही निश्चित रक्कम गृहीत धरण्याऐवजी महाराष्ट्र शासनाच्या अधिकृत स्टॅम्प ड्युटी कॅल्क्युलेटरद्वारे शुल्क तपासणे अधिक योग्य ठरते.
नोंदणी शुल्क किती असते?
स्टॅम्प ड्युटीप्रमाणेच नोंदणी शुल्क देखील शासनाच्या लागू नियमांनुसार आकारले जाते.
शुल्कामध्ये वेळोवेळी बदल होऊ शकतात. त्यामुळे करार करण्यापूर्वी महाराष्ट्र शासनाच्या Registration & Stamps Department च्या अधिकृत संकेतस्थळावर अद्ययावत माहिती तपासावी.
स्टॅम्प ड्युटी आणि नोंदणी शुल्क कोण भरते?
हा प्रश्न देखील वारंवार विचारला जातो.
कायद्यानुसार दोन्ही पक्षांनी परस्पर संमतीने निर्णय घेऊ शकतात.
उदाहरणार्थ—
- काही व्यवहारांमध्ये सर्व खर्च घरमालक भरतो.
- काही ठिकाणी संपूर्ण खर्च भाडेकरू भरतो.
- अनेक वेळा दोन्ही पक्ष खर्च समान प्रमाणात वाटून घेतात.
त्यामुळे भाडे करारनामा तयार करतानाच हा मुद्दा स्पष्टपणे नमूद करणे योग्य ठरते.
भाडे करारनाम्याचा कालावधी किती असू शकतो?
कायद्यानुसार कराराचा कालावधी व्यवहारानुसार बदलू शकतो.
उदाहरणार्थ—
- 11 महिने
- 1 वर्ष
- 2 वर्षे
- 3 वर्षे
- त्यापेक्षा अधिक कालावधी
तथापि, महाराष्ट्रामध्ये निवासी मालमत्तांसाठी 11 महिन्यांचा Leave and License Agreement मोठ्या प्रमाणावर वापरला जातो.
मात्र याचा अर्थ असा नाही की इतर कालावधीचा करार करता येत नाही.
11 महिन्यांचा भाडे करारनामा का केला जातो?
अनेक नागरिकांना वाटते की 11 महिन्यांचा करार केल्यास नोंदणीची आवश्यकता राहत नाही.
हे पूर्णपणे चुकीचे आहे.
प्रत्यक्षात 11 महिन्यांचा कालावधी निवडण्यामागे खालील व्यावहारिक कारणे असतात—
- बाजारातील प्रचलित पद्धत
- भाडे दराचे नियमित पुनर्निर्धारण
- गरजेनुसार नूतनीकरणाची सुविधा
- दोन्ही पक्षांना लवचिकता
परंतु, कराराचा कालावधी काहीही असो, लागू कायद्यांनुसार नोंदणीच्या आवश्यकतेकडे दुर्लक्ष करू नये.
भाडे करारनामा नोंदणीकृत नसल्यास काय होऊ शकते?
नोंदणी न केल्यास पुढील अडचणी निर्माण होऊ शकतात—
- न्यायालयीन वादामध्ये अडचण
- करार सिद्ध करण्यात अडथळे
- ठेव रक्कम परत मिळवताना समस्या
- घर रिकामे करण्याच्या प्रक्रियेत विलंब
- बँक किंवा सरकारी कार्यालयात करार स्वीकारला जाण्याची शक्यता कमी होणे
म्हणूनच नेहमी नोंदणीकृत भाडे करारनामा करण्याचा सल्ला दिला जातो.
ऑनलाइन भाडे करारनामा नोंदणीची सुविधा उपलब्ध आहे का?
होय.
महाराष्ट्र शासनाच्या नोंदणी व मुद्रांक विभागाने (Registration & Stamps Department) Leave and License Agreement साठी ऑनलाइन सुविधा उपलब्ध करून दिली आहे.
या सुविधेमुळे नागरिकांना—
- ऑनलाइन अर्ज करता येतो.
- आवश्यक माहिती भरता येते.
- कागदपत्रे अपलोड करता येतात.
- बायोमेट्रिक पडताळणी करता येते.
- स्टॅम्प ड्युटी आणि शुल्क भरता येते.
- नोंदणीकृत करार डाउनलोड करता येतो.
यामुळे कार्यालयात वारंवार जाण्याची गरज कमी होते आणि संपूर्ण प्रक्रिया अधिक पारदर्शक बनते.
लक्षात ठेवण्यासारख्या महत्त्वाच्या बाबी
- भाडे करारनामा नेहमी लेखी स्वरूपात करा.
- करारातील प्रत्येक अट काळजीपूर्वक वाचा.
- चुकीची माहिती देऊ नका.
- भाडे, ठेव रक्कम आणि नोटीस कालावधी स्पष्ट नमूद करा.
- करारावर दोन्ही पक्षांच्या स्वाक्षऱ्या असणे आवश्यक आहे.
- शक्यतो नोंदणीकृत करारच करा.
- स्टॅम्प ड्युटी आणि नोंदणी शुल्क अधिकृत शासनाच्या संकेतस्थळावरूनच तपासा.
- कराराची एक प्रत घरमालक आणि भाडेकरू दोघांकडेही सुरक्षित ठेवा.
भाडे करारनामा करण्यासाठी आवश्यक कागदपत्रे, ऑनलाइन प्रक्रिया आणि महत्त्वाच्या बाबी
भाडे करारनामा करण्यासाठी कोणकोणती कागदपत्रे आवश्यक असतात?
भाडे करारनामा तयार करताना घरमालक आणि भाडेकरू या दोन्ही पक्षांकडून काही आवश्यक कागदपत्रे घेतली जातात. ही कागदपत्रे कराराची सत्यता पडताळण्यासाठी तसेच नोंदणी प्रक्रिया पूर्ण करण्यासाठी आवश्यक असतात.
त्यामुळे, करार सुरू करण्यापूर्वी सर्व कागदपत्रे तयार ठेवणे योग्य ठरते.
घरमालकाकडून आवश्यक कागदपत्रे
सामान्यतः खालील कागदपत्रे आवश्यक असतात—
- आधार कार्ड
- पॅन कार्ड
- पासपोर्ट आकाराचा फोटो
- मालमत्तेचा मालकी हक्क दर्शविणारा दस्तऐवज (उदा. विक्रीखत, 7/12 उतारा, प्रॉपर्टी टॅक्स पावती किंवा इतर संबंधित पुरावा)
- मोबाईल क्रमांक
- ई-मेल आयडी
- बँक खात्याचा तपशील (गरजेनुसार)
भाडेकरूकडून आवश्यक कागदपत्रे
भाडेकरूकडून पुढील कागदपत्रे मागितली जाऊ शकतात—
- आधार कार्ड
- पॅन कार्ड
- पासपोर्ट आकाराचा फोटो
- कायमचा पत्ता
- मोबाईल क्रमांक
- ई-मेल आयडी
- नोकरी किंवा व्यवसायाची माहिती (गरजेनुसार)
- कंपनीचे ओळखपत्र (लागू असल्यास)
साक्षीदारांकडून आवश्यक माहिती
भाडे करारनामा करताना सामान्यतः दोन साक्षीदारांचा समावेश केला जातो.
साक्षीदारांकडून—
- पूर्ण नाव
- पत्ता
- आधार कार्ड
- मोबाईल क्रमांक
- स्वाक्षरी
यांची आवश्यकता असू शकते.
भाडे करारनामा करण्यापूर्वी कोणत्या गोष्टी तपासाव्यात?
करार करण्यापूर्वी काही महत्त्वाच्या बाबी तपासणे अत्यंत आवश्यक आहे.
मालमत्तेची मालकी
घर भाड्याने देणारी व्यक्ती त्या मालमत्तेची अधिकृत मालक आहे का, याची खात्री करून घ्या.
मालमत्तेची प्रत्यक्ष पाहणी करा
करारावर स्वाक्षरी करण्यापूर्वी खालील बाबी तपासा—
- पाणीपुरवठा
- वीज व्यवस्था
- पार्किंग
- लिफ्ट
- सुरक्षा
- रंगकाम
- दरवाजे व खिडक्या
- बाथरूम
- स्वयंपाकघर
वीज मीटरची नोंद घ्या
भविष्यात वाद टाळण्यासाठी मीटर रीडिंगची नोंद करावी.
ठेव रक्कम स्पष्ट करा
सिक्युरिटी डिपॉझिट—
किती आहे?
कधी परत मिळणार?
कपात कोणत्या परिस्थितीत होईल?
या सर्व अटी लेखी असाव्यात.
देखभाल खर्च
Maintenance कोण भरणार?
घरमालक
भाडेकरू
सोसायटी
हे स्पष्ट लिहावे.
पाळीव प्राणी
जर पाळीव प्राणी ठेवण्यास परवानगी असेल किंवा नसेल तर ती अट स्पष्ट नमूद करावी.
घराचा वापर
घराचा वापर—
निवासी
व्यावसायिक
कार्यालय
गोदाम
कोणत्या उद्देशासाठी केला जाणार आहे हे स्पष्ट असावे.
महाराष्ट्रात ऑनलाइन भाडे करारनामा कसा करावा?
महाराष्ट्र शासनाने Leave and License Agreement साठी ऑनलाइन नोंदणीची सुविधा उपलब्ध करून दिली आहे.
त्यामुळे नागरिकांना कार्यालयात वारंवार जाण्याची आवश्यकता कमी झाली आहे.
Step 1 : आवश्यक माहिती तयार ठेवा
सर्वप्रथम पुढील माहिती तयार ठेवा—
आधार कार्ड
PAN
फोटो
मालमत्तेचा पत्ता
भाडे
ठेव रक्कम
कराराचा कालावधी
मोबाईल नंबर
ई-मेल
Step 2 : अधिकृत पोर्टलवर जा
महाराष्ट्र शासनाच्या Registration & Stamps Department च्या अधिकृत Leave and License पोर्टलवर जाऊन अर्ज सुरू करा.
नेहमी अधिकृत संकेतस्थळाचाच वापर करा.
Step 3 : घरमालकाची माहिती भरा
यानंतर—
नाव
पत्ता
मोबाईल
ई-मेल
आधार
PAN
यांची माहिती भरावी.
Step 4 : भाडेकरूची माहिती भरा
त्यानंतर—
पूर्ण नाव
पत्ता
आधार
PAN
मोबाईल
ई-मेल
यांची माहिती भरावी.
Step 5 : मालमत्तेचा तपशील भरा
यामध्ये—
जिल्हा
तालुका
शहर
पूर्ण पत्ता
फ्लॅट नंबर
क्षेत्रफळ
इत्यादी माहिती भरावी.
Step 6 : कराराच्या अटी भरा
यानंतर—
मासिक भाडे
सिक्युरिटी डिपॉझिट
करार कालावधी
नोटीस कालावधी
देखभाल
वीज बिल
पाणी बिल
यांची माहिती भरावी.
Step 7 : आवश्यक कागदपत्रे अपलोड करा
यानंतर सर्व आवश्यक दस्तऐवज अपलोड करावेत.
Step 8 : स्टॅम्प ड्युटी आणि शुल्क भरा
ऑनलाइन पेमेंटद्वारे—
स्टॅम्प ड्युटी
नोंदणी शुल्क
भरता येते.
Step 9 : बायोमेट्रिक पडताळणी
आवश्यक असल्यास बायोमेट्रिक पडताळणी पूर्ण केली जाते.
Step 10 : करार डाउनलोड करा
संपूर्ण प्रक्रिया पूर्ण झाल्यानंतर नोंदणीकृत भाडे करारनामा डाउनलोड करता येतो.
११ महिन्यांचा भाडे करारनामा म्हणजे काय?
भारतात विशेषतः महाराष्ट्रामध्ये ११ महिन्यांचा भाडे करारनामा मोठ्या प्रमाणावर केला जातो.
यामागील प्रमुख कारणे पुढीलप्रमाणे आहेत—
- कराराचे नियमित नूतनीकरण
- भाडे वाढविण्याची सुविधा
- दोन्ही पक्षांना लवचिकता
- बदलत्या परिस्थितीनुसार नवीन अटी समाविष्ट करता येतात
मात्र, ११ महिन्यांचा करार असल्यामुळे नोंदणी टाळता येते, असा समज चुकीचा आहे.
भाडे करारनामा नूतनीकरण (Renewal) कसे करावे?
करार संपण्यापूर्वी दोन्ही पक्षांनी चर्चा करून पुढील निर्णय घ्यावा—
- करार वाढवायचा आहे का?
- भाडे वाढणार का?
- ठेव रक्कम बदलणार का?
- नवीन अटी जोडायच्या आहेत का?
जर बदल असतील तर नवीन भाडे करारनामा करणे अधिक योग्य ठरते.
भाडे करारनाम्यामध्ये कोणत्या विशेष अटी समाविष्ट करता येतात?
गरजेनुसार पुढील अटी समाविष्ट करता येतात—
- धूम्रपानास मनाई
- पाळीव प्राण्यांबाबत नियम
- घरात व्यावसायिक काम करण्यास परवानगी
- पार्किंग वापरण्याचे नियम
- पाहुण्यांच्या वास्तव्यासंबंधी अटी
- रंगकामाची जबाबदारी
- दुरुस्ती खर्च
- घर रिकामे करताना स्वच्छता
- फर्निचर आणि उपकरणांची यादी
- नुकसान भरपाईबाबत तरतूद
घरमालक व भाडेकरूचे अधिकार, जबाबदाऱ्या, सामान्य चुका आणि भाडे करारनामा रद्द करण्याची प्रक्रिया
घरमालकाचे अधिकार कोणते आहेत?
भाडे करारनामा हा केवळ भाडेकरूचेच नव्हे तर घरमालकाचेही हक्क सुरक्षित करणारा कायदेशीर दस्तऐवज आहे. त्यामुळे करारामध्ये नमूद केलेल्या अटींनुसार घरमालकाला काही महत्त्वाचे अधिकार मिळतात.
1. वेळेवर भाडे मिळण्याचा अधिकार
घरमालकाला करारामध्ये नमूद केलेल्या तारखेनुसार मासिक भाडे मिळण्याचा अधिकार असतो. त्यामुळे भाडे उशिरा भरल्यास किंवा वारंवार थकवल्यास करारातील अटी लागू होऊ शकतात.
2. सिक्युरिटी डिपॉझिट ठेवण्याचा अधिकार
करारानुसार घेतलेली ठेव रक्कम (Security Deposit) घरमालकाकडे राहू शकते. तथापि, करार संपल्यानंतर आणि सर्व अटी पूर्ण झाल्यानंतर ती योग्य त्या प्रमाणात परत करणे अपेक्षित असते.
3. मालमत्तेचे संरक्षण
भाडेकरूने मालमत्तेचे नुकसान करू नये, ही अपेक्षा घरमालक ठेवू शकतो. जर नुकसान झाले असेल तर करारातील अटींनुसार त्याची भरपाई मागितली जाऊ शकते.
4. नोटीस देऊन घर रिकामे करून घेण्याचा अधिकार
करारामध्ये नमूद केलेल्या नोटीस कालावधीनुसार घरमालक भाडेकरूला घर रिकामे करण्याची सूचना देऊ शकतो.
5. करारातील अटींचे पालन करण्याची अपेक्षा
भाडेकरूने करारातील सर्व अटींचे पालन करणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ—
वेळेवर भाडे भरणे
अनधिकृत बदल न करणे
बेकायदेशीर वापर टाळणे
शेजाऱ्यांना त्रास होणार नाही याची काळजी घेणे
घरमालकाच्या जबाबदाऱ्या
जसे घरमालकाला अधिकार आहेत, तसेच काही जबाबदाऱ्याही आहेत.
घरमालकाने—
- मालमत्तेची योग्य माहिती द्यावी.
- कायदेशीर भाडे करारनामा करावा.
- कराराची प्रत भाडेकरूला द्यावी.
- ठेव रकमेबाबत पारदर्शकता ठेवावी.
- आवश्यक दुरुस्ती वेळेवर करावी (करारानुसार).
- कराराशिवाय अचानक घरात प्रवेश करू नये.
- भाडेकरूच्या गोपनीयतेचा आदर करावा.
भाडेकरूचे अधिकार
भाडेकरूला देखील अनेक कायदेशीर अधिकार मिळतात.
1. सुरक्षित निवासाचा अधिकार
कराराच्या कालावधीत भाडेकरूला सुरक्षितपणे राहण्याचा अधिकार असतो.
2. कराराची प्रत मिळण्याचा अधिकार
नोंदणीकृत भाडे करारनामा किंवा Leave and License Agreement ची प्रत भाडेकरूकडे असणे आवश्यक आहे.
3. ठेव रक्कम परत मिळण्याचा अधिकार
करारातील अटी पूर्ण केल्यानंतर सिक्युरिटी डिपॉझिट योग्य वेळी परत मिळणे अपेक्षित असते.
4. गोपनीयतेचा अधिकार
घरमालकाने योग्य कारणाशिवाय किंवा पूर्वसूचना न देता वारंवार घरात प्रवेश करू नये.
5. करारानुसार सुविधा मिळण्याचा अधिकार
करारामध्ये नमूद केलेल्या सुविधा—
पार्किंग
पाणी
वीज
सामान्य सुविधा
या उपलब्ध करून देण्याची जबाबदारी संबंधित पक्षावर असते.
भाडेकरूच्या जबाबदाऱ्या
भाडेकरूने पुढील जबाबदाऱ्या पार पाडाव्यात.
- वेळेवर भाडे भरणे.
- वीज व पाणी बिल (करारानुसार) भरणे.
- मालमत्तेची काळजी घेणे.
- बेकायदेशीर कामासाठी जागेचा वापर न करणे.
- करार संपताना घर स्वच्छ अवस्थेत परत देणे.
- नोटीस कालावधीचे पालन करणे.
- घरमालकाला मोठ्या नुकसानाची तातडीने माहिती देणे.
भाडे करारनामा करताना होणाऱ्या सामान्य चुका
अनेक वेळा लहान वाटणाऱ्या चुका पुढे मोठ्या कायदेशीर अडचणी निर्माण करू शकतात. त्यामुळे खालील चुका टाळणे आवश्यक आहे.
1. करार न वाचता स्वाक्षरी करणे
सर्वात मोठी चूक म्हणजे करार पूर्ण न वाचताच स्वाक्षरी करणे.
2. चुकीची वैयक्तिक माहिती
आधार कार्डवरील नाव, जन्मतारीख किंवा पत्ता चुकीचा लिहिल्यास भविष्यात समस्या निर्माण होऊ शकते.
3. नोंदणी न करणे
अनेक जण खर्च वाचवण्यासाठी भाडे करारनामा नोंदणीकृत करत नाहीत. मात्र, पुढे वाद निर्माण झाल्यास ही चूक महागात पडू शकते.
4. ठेव रकमेबाबत स्पष्ट अटी न लिहिणे
सिक्युरिटी डिपॉझिट कधी आणि कशा अटींवर परत मिळेल, हे स्पष्ट नमूद नसल्यास वाद निर्माण होऊ शकतो.
5. फर्निचरची यादी न करणे
जर घरामध्ये फर्निचर, एसी, फ्रिज, गॅस, टीव्ही किंवा इतर उपकरणे असतील, तर त्यांची यादी करारामध्ये समाविष्ट करावी.
6. नोटीस कालावधी नमूद न करणे
घर रिकामे करण्यापूर्वी किती दिवस आधी सूचना द्यावी, हे स्पष्ट असावे.
7. प्रत्येक व्यवहाराची पावती न ठेवणे
भाडे, ठेव रक्कम किंवा इतर देयकांच्या पावत्या जतन करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
8. पोलिस पडताळणीकडे दुर्लक्ष करणे
अनेक शहरांमध्ये भाडेकरूची पोलिस पडताळणी करणे आवश्यक किंवा शिफारसीय असते. स्थानिक नियमांची माहिती घेऊन आवश्यक प्रक्रिया पूर्ण करावी.
भाडे करारनामा रद्द कसा करावा?
काही परिस्थितींमध्ये भाडे करारनामा मुदत संपण्यापूर्वीच समाप्त करावा लागू शकतो.
अशा वेळी करारामध्ये नमूद केलेल्या अटींचे पालन करणे आवश्यक आहे.
परस्पर संमतीने करार समाप्त करणे
जर दोन्ही पक्ष तयार असतील, तर परस्पर संमतीने करार समाप्त करता येतो.
नोटीस देऊन करार समाप्त करणे
करारामध्ये नमूद केलेल्या नोटीस कालावधीनुसार घरमालक किंवा भाडेकरू करार समाप्त करू शकतो.
करारातील अटींचे उल्लंघन
जर कोणत्याही पक्षाने करारातील महत्त्वाच्या अटींचे उल्लंघन केले, तर लागू कायदे आणि करारातील तरतुदींनुसार पुढील कारवाई केली जाऊ शकते.
घर रिकामे करताना कोणत्या गोष्टी लक्षात ठेवाव्यात?
घर रिकामे करताना पुढील बाबी तपासाव्यात—
अंतिम वीज मीटर रीडिंग
पाणी बिल भरले आहे का?
सोसायटीचे देयक बाकी नाही ना?
घराची चावी परत दिली का?
ठेव रकमेचा अंतिम हिशेब झाला का?
घरातील सर्व वस्तूंची तपासणी झाली का?
भाडे करारनामा संपल्यानंतर काय करावे?
कराराची मुदत संपल्यानंतर खालीलपैकी कोणताही पर्याय निवडता येतो—
पर्याय 1 : कराराचे नूतनीकरण
जर दोन्ही पक्ष तयार असतील, तर नवीन कालावधीसाठी भाडे करारनामा करून नूतनीकरण करता येते.
पर्याय 2 : नवीन अटींसह नवीन करार
भाडे, ठेव रक्कम किंवा इतर अटी बदलायच्या असल्यास नवीन करार करणे अधिक योग्य ठरते.
पर्याय 3 : मालमत्ता रिकामी करणे
जर करार पुढे चालू ठेवायचा नसेल, तर सर्व आर्थिक व्यवहार पूर्ण करून मालमत्तेचा ताबा घरमालकाकडे परत द्यावा.
भाडे करारनामा करताना लक्षात ठेवण्यासारख्या सुवर्ण टिप्स
- नेहमी लेखी भाडे करारनामा करा.
- शक्यतो कराराची नोंदणी करून घ्या.
- करारातील प्रत्येक अट समजून घ्या.
- भाडे आणि ठेव रकमेचे व्यवहार बँकिंग माध्यमातून करा.
- प्रत्येक व्यवहाराची पावती जतन करा.
- मालमत्तेचे फोटो आणि व्हिडिओ कराराच्या सुरुवातीला व शेवटी काढून ठेवा.
- कराराची डिजिटल आणि छापील प्रत सुरक्षित ठेवा.
- कोणताही बदल असल्यास तो लेखी स्वरूपात नोंदवा.
- शंका असल्यास कायदेशीर तज्ज्ञांचा सल्ला घ्या.
- कोणत्याही परिस्थितीत रिकाम्या कागदावर किंवा अपूर्ण करारावर स्वाक्षरी करू नका.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
1. भाडे करारनामा म्हणजे काय?
भाडे करारनामा म्हणजे घरमालक आणि भाडेकरू यांच्यामध्ये होणारा लेखी कायदेशीर करार होय. यामध्ये भाडे, ठेव रक्कम, कराराचा कालावधी, नोटीस, देखभाल खर्च, वीज बिल आणि इतर महत्त्वाच्या अटी नमूद केलेल्या असतात.
2. महाराष्ट्रात भाडे करारनामा नोंदणी करणे आवश्यक आहे का?
होय. महाराष्ट्रामध्ये महाराष्ट्र भाडे नियंत्रण अधिनियम, 1999 नुसार घरमालक आणि भाडेकरू यांच्यातील करार लेखी असावा आणि त्याची नोंदणी करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे शक्यतो नोंदणीकृत करारच करावा.
3. ११ महिन्यांचा भाडे करारनामा म्हणजे काय?
११ महिन्यांचा भाडे करारनामा हा महाराष्ट्रात सर्वाधिक वापरला जाणारा कालावधी आहे. मात्र, ११ महिन्यांचा करार असल्यामुळे नोंदणीची गरज नसते, हा समज चुकीचा आहे.
4. फक्त नोटरी केलेला भाडे करारनामा पुरेसा असतो का?
नाही. नोटरी आणि नोंदणी या दोन वेगळ्या प्रक्रिया आहेत. नोटरी केवळ स्वाक्षरीची पुष्टी करते, तर नोंदणीकृत कराराला अधिक मजबूत कायदेशीर मान्यता मिळते.
5. भाडे करारनाम्यासाठी कोणती कागदपत्रे लागतात?
सामान्यतः खालील कागदपत्रांची आवश्यकता असते—
आधार कार्ड
पॅन कार्ड
पासपोर्ट फोटो
मालमत्तेचा तपशील
मोबाईल क्रमांक
ई-मेल आयडी
साक्षीदारांची माहिती
6. ऑनलाइन भाडे करारनामा करता येतो का?
होय. महाराष्ट्र शासनाच्या नोंदणी व मुद्रांक विभागाच्या अधिकृत पोर्टलवरून Leave and License Agreement साठी ऑनलाइन सुविधा उपलब्ध आहे.
7. स्टॅम्प ड्युटी किती लागते?
स्टॅम्प ड्युटीची रक्कम कराराचा कालावधी, मासिक भाडे, ठेव रक्कम आणि लागू नियमांवर अवलंबून असते. त्यामुळे अधिकृत शासनाच्या स्टॅम्प ड्युटी कॅल्क्युलेटरवरून अद्ययावत शुल्क तपासावे.
8. भाडे करारनामा किती वर्षांसाठी करता येतो?
करार ११ महिने, १ वर्ष, २ वर्षे किंवा त्यापेक्षा जास्त कालावधीसाठीही करता येतो. कालावधी दोन्ही पक्षांच्या परस्पर संमतीने ठरवला जातो.
9. सिक्युरिटी डिपॉझिट किती असावे?
यासाठी कोणतीही निश्चित कायदेशीर रक्कम नाही. ती घरमालक आणि भाडेकरू यांच्या परस्पर सहमतीने ठरवली जाते आणि करारामध्ये स्पष्टपणे नमूद केली पाहिजे.
10. करार संपल्यानंतर काय करावे?
करार संपल्यानंतर पुढीलपैकी कोणताही पर्याय निवडता येतो—
कराराचे नूतनीकरण
नवीन करार करणे
मालमत्ता रिकामी करून ताबा परत देणे
भाडे करारनामा डाउनलोड (PDF)
जर तुम्हाला भाडे करारनामा PDF, Leave and License Agreement नमुना, किंवा संपादनयोग्य Word Format हवा असेल, तर तो अधिकृत स्वरूपातील नमुना वापरणे अधिक सुरक्षित ठरते. इंटरनेटवरील कोणताही नमुना वापरण्यापूर्वी त्यामध्ये आपल्या व्यवहारानुसार आवश्यक बदल करून घ्यावेत.
आजच्या काळात भाडे करारनामा हा केवळ औपचारिक दस्तऐवज नसून घरमालक आणि भाडेकरू या दोघांच्याही हिताचे संरक्षण करणारा महत्त्वाचा कायदेशीर करार आहे. त्यामुळे कोणताही व्यवहार करताना केवळ तोंडी बोलण्यावर किंवा साध्या नोटरीवर अवलंबून राहू नये.
याउलट, करार लेखी स्वरूपात तयार करणे, त्यामध्ये सर्व अटी स्पष्टपणे नमूद करणे, आवश्यक कागदपत्रे जोडणे आणि शक्यतो नोंदणीकृत Leave and License Agreement करणे अधिक सुरक्षित ठरते.
तसेच, भाडे, सिक्युरिटी डिपॉझिट, वीज व पाणी बिल, देखभाल खर्च, नोटीस कालावधी आणि करार संपुष्टात आणण्याच्या अटी यांचा स्पष्ट उल्लेख केल्यास भविष्यातील वाद टाळता येतात.
शेवटी, कोणताही भाडे करारनामा करण्यापूर्वी महाराष्ट्र शासनाच्या अधिकृत नोंदणी व मुद्रांक विभागाच्या संकेतस्थळावरील अद्ययावत नियम, स्टॅम्प ड्युटी आणि नोंदणी शुल्क तपासण्यास विसरू नका. यामुळे तुमचा व्यवहार कायदेशीर, पारदर्शक आणि सुरक्षित राहील.
लेखाचा सारांश (Quick Recap)
1.भाडे करारनामा हा कायदेशीर दस्तऐवज आहे.
2. महाराष्ट्रात निवासी मालमत्तेसाठी Leave and License Agreement प्रामुख्याने वापरला जातो.
3. करार लेखी आणि नोंदणीकृत असणे अधिक सुरक्षित आहे.
4. फक्त नोटरी म्हणजे नोंदणी नाही.
5. सर्व अटी स्पष्टपणे करारामध्ये नमूद करा.
6. अधिकृत स्टॅम्प ड्युटी कॅल्क्युलेटर वापरूनच शुल्क तपासा.
7. कराराची डिजिटल आणि छापील प्रत सुरक्षित ठेवा.
- महाराष्ट्र शासकीय कर्मचार्याचे पाचवा वेतन आयोग – सहावा वेतन आयोग – सातवा वेतन आयोग यामधील DA rates महागाई भत्त्याचे दर वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा.
- वैद्यकीय प्रतिपूर्ती Medical bill अर्ज नमुना 2026 Excel + PDF Download
- संपूर्ण रजा नियम वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा
- राज्य गट विमा योजना 1982 – गट विमा संपूर्ण माहिती वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा
- बाल संगोपन रजा संपूर्ण माहिती वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा
- घरभाडे भत्ता संपूर्ण माहिती वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा
- अर्जित रजा संपूर्ण माहिती – रजेचे रोखीकरण Click Here
- Income Tax Saving Tips 2026: आयकर वाचवण्यासाठी 20 सर्वोत्तम आणि कायदेशीर उपाय तसेच Old vs New Tax Regime आणि Tax Saving पर्याय
भाडे करारनामा (Rent Agreement): परिपूर्ण माहिती, महाराष्ट्रातील नियम, नोंदणी, स्टॅम्प ड्युटी, ऑनलाइन प्रक्रिया आणि नमुना (2026) Full Legal information
आजच्या काळात स्वतःचे घर नसल्यामुळे लाखो लोक भाड्याच्या घरामध्ये राहतात. त्याचप्रमाणे अनेक घरमालक आपल्या मालमत्तेतून नियमित उत्पन्न मिळवण्यासाठी घर, फ्लॅट, दुकान किंवा कार्यालय भाड्याने देतात.
Income Tax Saving Tips 2026: आयकर वाचवण्यासाठी 20 सर्वोत्तम आणि कायदेशीर उपाय तसेच Old vs New Tax Regime आणि Tax Saving पर्याय
प्रत्येक आर्थिक वर्षाच्या शेवटी अनेक लोकांची एकच धावपळ सुरू होते—“आयकर कसा वाचवायचा?”. मात्र योग्य income tax saving नियोजन वर्षाच्या सुरुवातीलाच केले तर कराचा भार कमी
अर्जित रजा संपूर्ण माहिती – नियम | EL Rules, Leave Encashment, 300 दिवसांची संपूर्ण माहिती
सरकारी सेवेत काम करणाऱ्या प्रत्येक कर्मचाऱ्यासाठी अर्जित रजा नियम महाराष्ट्र समजून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. अनेक कर्मचाऱ्यांच्या मनात अर्जित रजा किती जमा होते, जास्तीत जास्त
Cryptocurrency म्हणजे काय? फायदे, तोटे आणि भविष्यातील संधी – संपूर्ण मार्गदर्शक 2026
गेल्या काही वर्षांत जगभरात आर्थिक व्यवहारांची पद्धत मोठ्या प्रमाणात बदलली आहे. आज आपण मोबाईलवरून काही सेकंदांत पैसे पाठवू शकतो. याशिवाय, ऑनलाइन खरेदी, डिजिटल पेमेंट आणि
पर्सनल लोन कसे घ्यावे? व्याजदर, पात्रता, EMI व अर्ज प्रक्रिया | 2026 Guide
अचानक वैद्यकीय खर्च, मुलांच्या शिक्षणाची फी, लग्नाचा खर्च किंवा घरातील इतर आर्थिक गरज यांसाठी अनेकदा मोठ्या रकमांची आवश्यकता भासते. अशा वेळी बहुतेक लोकांचा पहिला पर्याय
CIBIL Score म्हणजे काय? 750+ स्कोर कसा वाढवावा | Free CIBIL Score Check Guide
आजच्या काळात Loan, Credit Card किंवा EMI वर वस्तू खरेदी करणे खूप सामान्य झाले आहे. मात्र अनेक लोकांना एक मोठी समस्या येते — Loan Reject